Bu çalışmamızda vergi usul kanununa göre düzenlenen yaptırımlar ele alınacaktır. Bu konuda öncelikle verginin ne olduğu ve tanımını yapmak gerekmektedir. Vergi, devletin ya da devletin yetkilendirdiği kamu tüzel kişilerinin kamu harcamalarını karşılamak üzere yasalar çerçevesinde gerçek ve tüzel kişilerin ödeme gücü üzerinden zora dayanarak ve karşılıksız olarak aldığı parasal değerlerdir. Yani özetle vergi;
- Kamu harcamalarına karşılık alınır.
- Ödeme gücüne göre alınır.
- Kişisel karşılığı yoktur.
- Parasal değerlerle alınır.
- Zora dayanarak alınır.
Dolayısıyla vergi ile ilgili yükümlülüklerin yerine getirilmemesi halinde uygulanacak yaptırımlar Vergi Usul Kanununda düzenlenmiştir. Bu yaptırımlar; vergi suç ve cezaları, vergi kabahatleri ve cezaları ve diğer yaptırımlar olmak üzere üç başlık altında incelenebilir.
Vergi Suç ve Cezaları
Burada hukuka aykırılığı yargı tespit edecek cezayı da yargı verecektir. Kural olarak vergi suçları bakımından netice aranmaz. Ama bunun bir istinası vardır; vergi kaçakçılığı suçunda çifte defter durumudur. Vergi suçlarında neticenin gerçekleşmesi aranmaz. Kanunda yazılı olan suçun unsurları gerçekleştiği takdirde suç oluşacaktır. Üç tane vergi suçu vardır:
- Vergi Kaçakçılığı
- Vergi Mahremiyetinin İhlali
- Mükellefin Özel İşlerini Yapma Suçu
- Vergi Kaçakçılığı
Bu suç son derece dar bir şekilde düzenlenmiştir. Sadece defter ve belgeler üzerinden işlenebilir. Yani suçun konusu ancak defter ve belge olabilir. Vergi kaçakçılığı suçunu ise herkes işleyebilir ama esas itibariyle mükellefler işler. Ayrıca vergi kaçakçılığı suçu meydana geldiğinde uzlaşma için başvuru yapılamaz.
Vergi Usul Kanunu madde 359’a göre;
“a) Vergi kanunlarına göre tutulan veya düzenlenen ve saklanma ve ibraz mecburiyeti bulunan;
1) Defter ve kayıtlarda hesap ve muhasebe hileleri yapanlar, gerçek olmayan veya kayda konu işlemlerle ilgisi bulunmayan kişiler adına hesap açanlar veya defterlere kaydı gereken hesap ve işlemleri vergi matrahının azalması sonucunu doğuracak şekilde tamamen veya kısmen başka defter, belge veya diğer kayıt ortamlarına kaydedenler,
2) Defter, kayıt ve belgeleri tahrif edenler veya gizleyenler veya muhteviyatı itibariyle yanıltıcı belge düzenleyenler veya bu belgeleri kullananlar,
Hakkında “on sekiz aydan” üç yıla kadar hapis cezasına hükmolunur. Varlığı noter tasdik kayıtları veya sair suretlerle sabit olduğu halde, inceleme sırasında vergi incelemesine yetkili kimselere defter ve belgelerin ibraz edilmemesi, bu fıkra hükmünün uygulanmasında gizleme olarak kabul edilir. Gerçek bir muamele veya duruma dayanmakla birlikte bu muamele veya durumu mahiyet veya miktar itibariyle gerçeğe aykırı şekilde yansıtan belge ise, muhteviyatı itibariyle yanıltıcı belgedir.”
Maddeden de anlaşılacağı üzere; düzenlenmesi ve saklanması gereken defter, kayıt veya belgelerde hesap ve muhasebe hilesi yapanlar, defter kayıt ve belgelerini tahrip edenler gizleyenler veya yanıltıcı belge düzenleyenler kişiler hakkında 18 aydan 3 yıla kadar vergi kaçakçılığı suçundan hapis cezası ile cezalandırılır.
“Vergi kanunları uyarınca tutulan veya düzenlenen ve saklama ve ibraz mecburiyeti bulunan defter, kayıt ve belgeleri yok edenler veya defter sahifelerini yok ederek yerine başka yapraklar koyanlar veya hiç yaprak koymayanlar veya belgelerin asıl veya suretlerini tamamen veya kısmen sahte olarak düzenleyenler veya bu belgeleri kullananlar, üç yıldan sekiz yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır. Gerçek bir muamele veya durum olmadığı halde bunlar varmış gibi düzenlenen belge, sahte belgedir.”
“Bu Kanun hükümlerine göre ancak Maliye Bakanlığı ile anlaşması bulunan kişilerin basabileceği belgeleri, Bakanlık ile anlaşması olmadığı halde basanlar veya bilerek kullananlar iki yıldan sekiz yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır.”
- Vergi Mahremiyetinin İhlali
Vergi mahremiyetine uymaya mecbur olan kişiler mükelleflerin bilgilerini ifşa edemez, kendi veya başkası yararına bu bilgileri kullanamaz, bilgiler ve ticari sırlar 3. kişilere aktarılamaz. Aksi halde bu suçu işlenmiş sayılır. Vergi mahremiyetine uymaya mecbur olan kişiler;
-Vergi memurları
-Vergi Mahkemeleri, Bölge İdare Mahkemeleri, Danıştay görevlileri
-Komisyona iştirak eden kimseler
-Bilirkişiler
Bu kişiler TCK madde 239’a göre cezalandırılır.
“Sıfat veya görevi, meslek veya sanatı gereği vakıf olduğu ticari sır, bankacılık sırrı veya müşteri sırrı niteliğindeki bilgi veya belgeleri yetkisiz kişilere veren veya ifşa eden kişi, şikayet üzerine, bir yıldan üç yıla kadar hapis ve beşbin güne kadar adlî para cezası ile cezalandırılır.”
- Mükellefin Özel İşlerini Yapma Suçu
Fail, vergi mükellefinin vergilendirmeyle ilgili özel bir işini yaptığında bu suç işlenmiş olur. Bu suç özgü bir suçtur. Sadece iki grup kişi tarafından bu suç işlenebilir;
-Vergi memurları
-Vergi Mahkemeleri, Bölge İdare Mahkemeleri, Danıştay görevlileri
Bu kişiler TCK madde 257’ye göre cezalandırılır.
“Kanunda ayrıca suç olarak tanımlanan haller dışında, görevinin gereklerine aykırı hareket etmek suretiyle, kişilerin mağduriyetine veya kamunun zararına neden olan ya da kişilere haksız bir menfaat sağlayan kamu görevlisi, altı aydan iki yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır”
Vergi Kabahatleri ve Cezaları
Vergi Kabahatlerinde hukuka aykırılığı idare tespit eder ve cezayı da yine idare verir.
Vergi kabahatleri 2 ana başlıkta incelenir.
- Vergi Ziyai Kabahati
- Usulsüzlük Kabahatleri
- Genel Usulsüzlük
-Birinci Derece Genel Usulsüzlük
-İkinci Derece Genel Usulsüzlük
- Özel Usulsüzlük
- Vergi Ziyai Kabahati
Vergi ziyai kabahati sadece vergi mükellefleri ve vergi sorumlusu tarafından işlenebilir. Kanunda yazılı 3 neticeden biri gerçekleştiği zaman vergi ziyai kabahati de gerçekleşmiş olur. Vergi ziyai kabahati işlendiği takdirde kural olarak ziyaya uğratılan verginin 1 katı tutarında vergi ziyai cezası kesilir. Sonuç olarak ne kadar vergi kaybına uğratıldıysa o vergi alınır ve aynı tutarda vergi ziyai cezası verilir. Bu kuralın istisnası ise VUK 359. maddedeki eylemlere sebebiyet verilmesi halinde ceza 3 kat, fiillere iştirak edenlere ise 1 kat uygulanır.
- Eksik Tahakkuka neden olma
Verginin ödenmesi gereken bir safhaya gelmesi gerekirken tahakkukun tam olarak gerçekleşmemesidir.
- Geç tahakkuka neden olma
Örneğin beyannamenin zamanın verilmemesi durumunda hem geç hem de eskik tahakkuka neden olabilir.
- Haksız yere vergi iadesine neden olma
Mükellef vergi iadesi için kendisine yansıtılmış KDV’yi kendisinin mükellefi olduğu KDV’den fazla göstererek belgelerini de ona göre düzenleyip vergi iadesi talep ederse vergi ziyai kabahati işlemiş olur.
- Usulsüzlük Kabahatleri
Mükellefin şekli ödevini yerine getirmemesi şeklinde tanımlanabilir. Usulsüzlüğe yol açan her eylem tek tek kanunda belirtilmiştir. Aynı zamanda herkes bu kabahati işleyebilir.
-Genel Usulsüzlük Kabahati
VUK’taki tabloya göre mükellefler gruplandırılmıştır. Bu usulsüzlüğü işleyen mükellefin hangi gruba girdiğine bakılıp ona göre ceza verilir. Örneğin verilmesi gereken beyannamenin verilmemesi durumunda bu fiili tacir işlediğinde farklı bir ceza, çiftçi işlediğinde farklı bir ceza verilir.
Aynı eylem hem genel usulsüzlük hem de vergi ziyai kabahatine sebep olursa cezası en ağır olandan verilir. Ancak bu kural özel usulsüzlük kabahati için geçerli değildir. Dolayısıyla özel usulsüzlük kabahati ile vergi ziyai kabahatinin içtiması kabul edilmemiştir. Aynı fiil bu iki kabahate sebep oluyorsa ikisinden de ayrı ayrı ceza verilir.
-Özel Usulsüzlük Kabahati
Her bir fiil için cezalar ayrı bentlerde düzenlenmiştir. 3 başlıkta incelenebilir;
- VUK 353. Maddede düzenlenen usulsüzlükler
- VUK 355. Maddede düzenlenen özel usulsüzlük kabahati
- VUK mükerrer 355 maddede düzenlenen kabahatler
Diğer Yaptırımlar
Uzlaşmaya başvurma yasağı ve teminat yatırma zorunluluğu örnek olarak verilebilir.
Son olarak belirtmek gerekirse kabahatin varlığını vergi idaresi tespit eder ve cezayı da o verir.
Bu durumda vergi dairesi ceza ihbarnamesi düzenler ve muhataba gönderir. Muhatabın 30 günlük süresi vardır. Bu süre içinde iki tane seçimlik hakkı mevcuttur. Uzlaşmaya başvuru yapabilir veya VUK madde 376 doğrultusunda cezada indirime gidebilir. Cezada indirime gidebilmek için vergi idaresine giderek cezasını ödemesi veya teminat göstermesi gerekmektedir. Ancak bu indirim için dava açma hakkından feragat etmesi gerekir.