Ceza zamanaşımı, kesinleşmiş bir mahkûmiyet kararının hapis ya da adli para cezası olsun fark etmeksizin kanunda öngörülen süre içinde yerine getirilmemesi hâlinde artık infaz edilemez hâle gelmesini ifade eder. Burada dikkat edilmesi gereken nokta, zamanaşımı yalnızca cezanın infaz edilmesini ortadan kaldırır hükmün doğurduğu diğer hukuki sonuçlar ise bundan etkilenmez. Örneğin memuriyete engel hâller, adli sicil kaydının silinmesi koşulları gibi cezaya bağlı sonuçlar, zamanaşımı gerçekleşse dahi geçerliliğini sürdürür. Bir diğer önemli özellik, ceza zamanaşımının re’sen dikkate alınmasıdır. Hükümlünün ayrıca bir talepte bulunmasına gerek yoktur. Şartlar oluştuğunda infaz makamı bunu kendiliğinden gözetip cezanın infaz edilemeyeceğine karar vermek zorundadır.
Ceza zamanaşımını düzenleyen ilgili madde şu şekildedir;
CMK Madde 68: (1) Bu maddede yazılı cezalar aşağıdaki sürelerin geçmesiyle infaz edilmez:
a) Ağırlaştırılmış müebbet hapis cezalarında kırk yıl.
b) Müebbet hapis cezalarında otuz yıl.
c) Yirmi yıl ve daha fazla süreli hapis cezalarında yirmidört yıl.
d) Beş yıldan fazla hapis cezalarında yirmi yıl.
e) Beş yıla kadar hapis ve adlî para cezalarında on yıl.
(2) Fiili işlediği sırada oniki yaşını doldurmuş olup da onbeş yaşını doldurmamış olanlar hakkında, bu sürelerin yarısının; onbeş yaşını doldurmuş olup da onsekiz yaşını doldurmamış olan kişiler hakkında ise, üçte ikisinin geçmesiyle ceza infaz edilmez.
(3) Bu Kanunun İkinci Kitabının Dördüncü Kısmında yazılı yurt dışında işlenmiş suçlar dolayısıyla verilmiş ağırlaştırılmış müebbet hapis veya müebbet hapis veya on yıldan fazla hapis cezalarında zamanaşımı uygulanmaz.
(4) Türleri başka başka cezaları içeren hükümler, en ağır ceza için konulan sürenin geçmesiyle infaz edilmez.
(5) Ceza zamanaşımı, hükmün kesinleştiği veya infazın herhangi bir suretle kesintiye uğradığı günden itibaren işlemeye başlar ve kalan ceza miktarı esas alınarak süre hesaplanır.
TCK m.68 uyarınca aşağıdaki cezalar, belirtilen sürelerin dolmasıyla artık infaz edilemez:
| Ceza Türü | Zamanaşımı Süresi |
| Ağırlaştırılmış müebbet hapis | 40 yıl |
| Müebbet hapis | 30 yıl |
| 20 yıl ve üzeri süreli hapis | 24 yıl |
| 5 yıldan fazla hapis | 20 yıl |
| 5 yıla kadar hapis ve adli para cezası | 10 yıl |
Küçükler bakımından özel indirim: Fiilin işlendiği tarihte 12-15 yaş arasında olan kişiler için yukarıdaki süreler yarıya, 15-18 yaş arasında olanlar için üçte ikisine indirilerek uygulanır.
ZAMANAŞIMINI KESEN HALLER
Aşağıdaki durumlarda ceza zamanaşımı süresi kesilir ve kesildiği andan itibaren yeniden işlemeye başlar;
- İnfaza yetkili merci tarafından hükümlüye usulüne uygun tebligat yapılması,
- Hükümlünün, cezanın infazı amacıyla yakalanması,
- Hükümlünün, önceki mahkûmiyetinden sonra üst sınırı iki yıldan fazla hapis cezasını gerektiren kasıtlı bir suç daha işlemesi.
Ceza zamanaşımı sürelerinin kesilmesi ile ilgili Yargıtay içtihadı şu şekildedir;
Yargıtay 4. Ceza Dairesi 2021/2050 Esas 2021/14026 Karar 18.05.2021 Tarihli Kararı
“(…) Aynı ilamda hem adli para cezası ve hem de hapis cezası varsa, adli para cezasının infazı için ödeme emri tebliğe çıkarılmış ve tebligat usulüne uygun yapılmış olsa bile bu işlem sadece adli para cezası açısından ceza zamanaşımını kesecek, hükümlü yakalanmadığı sürece, bağımsız olup varlığını ayrıca koruyan hapis cezası için ceza zamanaşımı kesilmeyecektir. Aksi halde hapis cezaları için “adli para cezalarına ilişkin ödeme emrinin tebliği gibi” yasada olmayan bir ceza zamanaşımının kesilmesi nedeni kabul edilmiş olacaktır ki bu kabul de yasaya ve hukuka uygun olmayacaktır.
Yine aynı ilamda birden çok hapis cezası olduğunda, cezalar toplanıp tek bir yakalama kararı çıkarılıp hükümlü yakalanmadıkça, ayrı ayrı çıkarılan yakalama kararlarından birinin infazı, bir başka ifadeyle hükümlünün bir yakalama kararı sebebiyle yakalanması halinde, yakalama kararı infaz edilmeyen diğer ceza açısından ceza zamanaşımı kesilmeyecek ancak 5320 sY’nın 15. maddesinin bir ve ikinci fıkralarındaki düzenlemeler gereğince birden fazla mahkûmiyeti olan kişi, bu mahkûmiyetlerden birine ilişkin cezayı infaz kurumunda çektiği sürece, diğer cezaları açısından ceza zamanaşımı işlemeyecektir.
Aksinin kabulü TCY’nin 68/4 madde düzenlemesine de uygun olmayacaktır. TCY’nin 68/4. maddesindeki düzenlemede aynı hükümdeki cezalardan biri için gerçekleşen ve ceza zamanaşımını kesen nedenin diğer ceza açısından hükümlüyü olumsuz anlamda etkilemeyeceği ve hatta en ağır ceza için zamanaşımı gerçekleştiğinde daha hafif olan ceza için (tek başına ele alındığında ceza zamanaşımı gerçekleşmemiş olsa dahi) zamanaşımının bir nevi otomatikman gerçekleşeceği belirtilmiştir. Bu düzenlemeden zamanaşımı konusundaki kabul ve yorumun hükümlü aleyhine değil lehine olması gerektiği sonucuna ulaşmak olanaklı görünmektedir. (…)”
ZAMANAŞIMI SÜRESİNİN HESAPLANMASI
Kesilme hâllerinden birinin gerçekleşmesi durumunda süre sıfırlanır ve yeniden işlemeye başlar. İnfaz sürecinde firar ya da başka bir nedenle infazın kesintiye uğraması hâlinde ise hesaplama, cezanın kalan kısmı üzerinden yapılır. Ayrıca hükümlünün gözaltında veya tutuklu geçirdiği süreler, mahkûm olduğu toplam hapis cezasından mahsup edilir. Zamanaşımı süresi bu mahsup sonrası kalan ceza miktarına göre belirlenir. Örneğin; 1 yıl 9 ay tutuklu kalan bir kişi 6 yıl hapis cezasına mahkûm edilmişse, bu süre düşüldükten sonra geriye kalan ceza 4 yıl 3 ay olur. Kalan ceza 5 yılın altına düştüğü için bu örnekte uygulanacak zamanaşımı süresi 10 yıl olacaktır.
Farklı türde cezalar içeren hükümlerde en ağır ceza için öngörülen süre esas alınır. Cezaya bağlı hak yoksunlukları, zamanaşımı gerçekleşene kadar geçerliliğini korur. Müsadereye ilişkin hükümler ise kesinleşme tarihinden itibaren 20 yıl geçmesiyle infaz edilemez hâle gelir. Yurt dışında işlenen ve TCK’nın ikinci kitabının dördüncü kısmında sayılan suçlardan verilen ağırlaştırılmış müebbet, müebbet veya on yıldan fazla hapis cezalarında ise zamanaşımı işlemez.